Fałszywe wiadomości i ransomware
Atakujący rzadko łamią zabezpieczenia. Częściej oszukują człowieka. W tym module uczysz się rozpoznawać oszustwo i sprawdzać prośby drugim kanałem.
AKto atakuje i po co
Atakujący chcą dwóch rzeczy: pieniędzy i informacji. Rzadko łamią zabezpieczenia, bo łatwiej oszukać pracownika. Urząd pracy wypłaca zasiłki i refundacje oraz przechowuje dane wielu osób, także dane o zdrowiu. Dlatego jest celem.
| Cel ataku | Jak próbują | Przykład w urzędzie pracy |
|---|---|---|
| Pieniądze | Zmiana numeru rachunku do wypłaty | E-mail „klienta” albo „księgowej pracodawcy” z nowym rachunkiem |
| Informacje | Prośba o listy i dane osób | „Pracodawca” prosi o listę bezrobotnych z telefonami |
| Dostęp | Wyłudzenie hasła lub kodu | Telefon „z pomocy IT”, SMS z kodem, fałszywa strona logowania |
| Okup | Szyfrowanie plików | Ransomware tuż przed dniem wypłat |
- pytasz siebie: kto pisze i czego chce — pośpiech to pierwszy sygnał oszustwa
- zgłaszasz podejrzaną wiadomość, nawet jeśli nic nie kliknięto — urząd może ostrzec innych
- nie zakładasz, że atak dotyczy tylko dużych firm — urząd pracy ma pieniądze i dane
- nie wstydzisz się zgłosić pomyłki — im szybciej zgłosisz, tym mniejsza szkoda
Atakujący wybiera moment i człowieka, a nie zabezpieczenie. Dlatego pracownik jest ostatnią linią obrony.
BFałszywy e-mail: siedem sygnałów
Fałszywy e-mail wygląda jak prawdziwy, ale zawsze ma sygnały. Wystarczy, że zauważysz jeden, by się zatrzymać. Zobacz rysunek poniżej.
| Nr | Sygnał | Co robisz |
|---|---|---|
| 1 | Obca domena nadawcy | Sprawdzasz adres po znaku @ |
| 2 | Pośpiech lub groźba | Zatrzymujesz się, pośpiech ma wyłączyć ostrożność |
| 3 | Ogólne powitanie („Szanowny Użytkowniku”) | Traktujesz jako sygnał |
| 4 | Link do logowania | Nie klikasz |
| 5 | Prośba o hasło lub kod | Nikomu ich nie podajesz |
| 6 | Nieoczekiwany załącznik | Nie otwierasz |
| 7 | Prośba o tajemnicę lub „nie dzwoń” | Zgłaszasz, to jeden z najmocniejszych sygnałów |
| Krok | Co robisz |
|---|---|
| 1 | Nie klikaj linku i nie otwieraj załącznika. |
| 2 | Sprawdź adres nadawcy: czy domena jest taka, jaką znasz? |
| 3 | Zadzwoń do pomocy IT na numer z listy urzędu: informatyk lub pomoc techniczna jednostki. |
| 4 | Nie usuwaj wiadomości, to dowód. |
| 5 | Zgłoś wiadomość: bezpośredni przełożony albo osoba wskazana w procedurze zgłaszania incydentów. |
Aktualizacje systemu dziedzinowego urząd przeprowadza przez pomoc IT. Link w e-mailu prowadzi do fałszywej strony, która wyłudza hasło.
Wystarczy jeden sygnał, by się zatrzymać. Nie musisz mieć pewności, że to oszustwo.
CDrugi kanał: zmiana numeru rachunku
Drugi kanał to inna droga sprawdzenia niż ta, którą przyszła prośba. Prośba przyszła e-mailem, więc sprawdzasz ją telefonem na numer z akt. Numer z wiadomości należy do pytającego, więc go nie używasz.
- wstrzymujesz zmianę rachunku, aż potwierdzisz ją drugim kanałem — wypłata raz wysłana rzadko wraca
- dzwonisz na numer z akt lub umowy — pochodzi z wiarygodnego źródła
- przyjmujesz zmianę rachunku na wniosku — wniosek zostawia ślad i podpis
- nie odpowiadasz na adres z wiadomości — odpowiedź trafia do oszusta
- nie przyjmujesz zdjęcia rachunku przesłanego komunikatorem — nie wiesz, kto je wysłał
- nie zmieniasz rachunku „po cichu” na prośbę telefoniczną — telefon nie dowodzi tożsamości
| Krok | Co robisz |
|---|---|
| 1 | Nie zmieniaj rachunku i nie odpisuj na adres z wiadomości. |
| 2 | Znajdź w aktach numer telefonu klienta. |
| 3 | Zadzwoń i powiedz: „Zmianę rachunku przyjmujemy na wniosku. Proszę go złożyć w urzędzie albo przez portal”. |
| 4 | Wiadomość zostaw w skrzynce jako dowód. |
| 5 | Zgłoś próbę: bezpośredni przełożony albo osoba wskazana w procedurze zgłaszania incydentów. |
— Dzwonię w sprawie e-maila o zmianie rachunku.
— Z mojego adresu nikt nic nie pisał.
— Dziękuję. To była próba oszustwa. Rachunek zostaje bez zmian, a sprawę zgłaszam.
Numer z akt daje pewność, że rozmawiasz z klientem, a nie z oszustem. Zmiana rachunku przed wypłatą to najczęstsze wyłudzenie.
DSMS, kod i fałszywe oferty pracy
Kod z SMS-a to klucz do konta. Nikt prawdziwy go nie prosi. Klienci dostają też fałszywe SMS-y i oferty pracy z logo urzędu. Urząd ostrzega klientów, a ty pomagasz im rozpoznać oszustwo.
- mówisz klientowi, by nie klikał i nie podawał danych — oszustwo działa tylko wtedy, gdy ktoś poda dane
- prosisz o zdjęcie SMS-a lub oferty i zgłaszasz sprawę — urząd ostrzeże innych klientów
- wskazujesz oficjalną drogę: stronę wpisaną ręcznie w przeglądarce albo okienko — klient nie musi ufać linkowi
- nie prosisz klienta o kod z SMS-a — nikt prawdziwy go nie wymaga
- nie potwierdzasz, że „urząd tak pisze” — zachęcasz klienta do kliknięcia
- nie każesz usuwać wiadomości przed zgłoszeniem — dowód znika
| Krok | Co robisz |
|---|---|
| 1 | Powiedz: „Urząd nie pobiera opłat za rejestrację ani za ofertę pracy”. |
| 2 | Poproś o zdjęcie oferty lub numer nadawcy. |
| 3 | Powiedz, żeby nie płacił i nie podawał danych. |
| 4 | Zgłoś sprawę: bezpośredni przełożony albo osoba wskazana w procedurze zgłaszania incydentów. |
| 5 | Jeśli klient już zapłacił lub podał dane, poradź kontakt z bankiem i policją. |
Oszuści podszywają się pod urząd, bo klienci mu ufają. Gdy ostrzegasz, chronisz nie tylko jednego klienta, ale wszystkich, którzy dostali tę samą wiadomość.
EZałączniki, pendrive, kody QR i czat AI
Zagrożenie bywa ukryte w tym, co wygląda na zwykłą rzecz: załączniku, nośniku, kodzie QR albo czacie AI.
| Co dostajesz | Co robisz | Dlaczego |
|---|---|---|
| Nieoczekiwany załącznik (zip, xlsm) | Nie otwierasz, zgłaszasz | Załącznik może uruchomić szkodliwy program |
| Pendrive od klienta albo znaleziony | Nie wkładasz; dokumenty na papierze lub przez portal | Nośnik może zainfekować sieć urzędu |
| Pismo z kodem QR | Nie skanujesz; sprawdzasz drugim kanałem | Kod ukrywa link do fałszywej strony |
| Publiczny czat AI | Nie wklejasz niczego z akt | Dane opuszczają urząd i nie wracają |
- dokumenty klienta przyjmujesz na papierze albo przez portal — to drogi pod kontrolą urzędu
- znaleziony nośnik oddajesz osobie wyznaczonej do spraw informatycznych — sprawdza go bezpiecznie
- nie wkładasz obcego pendrive’a do komputera — nawet bez sieci nośnik jest ryzykiem
- nie wklejasz danych klientów do czatów AI — po wklejeniu nie masz nad nimi kontroli
| Krok | Co robisz |
|---|---|
| 1 | Powiedz: „Dokumenty przyjmuję na papierze albo przez portal”. |
| 2 | Nie wkładaj pendrive’a do żadnego komputera urzędu. |
| 3 | Oddaj nośnik klientowi. |
| 4 | Gdy klient zostawił nośnik, oddaj go osobie wyznaczonej do spraw informatycznych i zgłoś. |
Nieznany nośnik to jedna z najstarszych dróg ataku. Czat AI przetwarza wpisany tekst poza urzędem, więc wklejone dane są poza twoją kontrolą.
FRansomware w okresie wypłat
Ransomware to program, który szyfruje pliki i żąda okupu. Atakujący uderzają tuż przed dniem wypłat, bo wtedy presja na zapłatę jest największa.
- odłączasz komputer od sieci — zatrzymujesz rozprzestrzenianie
- zgłaszasz od razu — pierwsze minuty decydują o skutkach
- nie płacisz okupu — płatność nie gwarantuje odzyskania plików
- nie wyłączasz komputera i nie klikasz w napis — zachowujesz ślady
| Krok | Co robisz |
|---|---|
| 1 | Odłącz komputer od sieci: wyjmij kabel i wyłącz Wi-Fi. |
| 2 | Nie wyłączaj komputera i niczego nie klikaj. |
| 3 | Zadzwoń do pomocy IT: informatyk lub pomoc techniczna jednostki, i zgłoś incydent: bezpośredni przełożony albo osoba wskazana w procedurze zgłaszania incydentów. |
| 4 | Nie ostrzegaj kolegów e-mailem z tego komputera. Powiedz im ustnie. |
| 5 | Okupu nie płacisz. Decyzje o wypłatach podejmuje kierownik z administratorem. |
Płatność zachęca do kolejnych ataków. Wypłaty chroni plan ciągłości działania, o którym mowa w temacie 7, a nie okup.
- Jaka prośba w mojej pracy może być oszustwem? Jak sprawdzę ją drugim kanałem?
- Jaki numer pomocy IT mam zapisany na karcie?