Próbka kursu — pełna treść po zamówieniu
PS-14 · Poradnik stanowiskowy · Twoja jednostka · wersja data wersjiOpracowanie: BEZPIECZNE DANE sp. z o.o.
Moduł 2 · Zagrożenia cyfrowe w mojej pracy
Moduł 2 · ok. 30 min

Zagrożenia cyfrowe w mojej pracy

Oszust nie musi włamywać się do systemu. Wystarczy, że ty klikniesz w link albo podasz hasło. Dlatego fałszywa wiadomość wygląda jak zwykła sprawa służbowa.

W każdym podrozdziale są cztery części. Jak to wygląda, po czym poznasz, co robisz i czego nie robisz. Wszystkie nazwy instytucji w poradniku są fikcyjne.

2.1Kto i po co atakuje

Projekty to pieniądze i dane. Dotacje płyną w transzach. Listy uczestników zawierają dane ludzi, którzy ufają instytucjom. Dlatego oszuści interesują się twoją pracą.

Po czym poznasz

Co robisz
  • Pamiętasz, że oszust zna terminy dotacji i je wykorzystuje.
  • Pilne prośby o pieniądze lub listy traktujesz jak sygnał ostrzegawczy.
Czego nie robisz
  • Nie myślisz, że „nas to nie dotyczy, bo jesteśmy mali”.
Dlaczego: Gdy znasz cel oszusta, łatwiej rozpoznasz jego sztuczkę.
Najczęstsze sposoby ataku na ośrodki i organizacjeDANE PRZYKŁADOWEFałszywy e-mail44%Telefon24%SMS15%Fałszywa prośba o przelew11%Nośnik USB, inne6%
Rysunek 3. Udział sposobów ataku – dane przykładowe, pokazują proporcje, nie są statystyką. Zobacz: najwięcej możesz zrobić sam, uważnie czytając pocztę.

2.2Fałszywe wiadomości e-mail (phishing)

Phishing (czytaj: fiszing) to fałszywa wiadomość. Ma wyłudzić hasło, dane albo pieniądze. W projektach udaje instytucję pośredniczącą, bank, organizację lub kuriera.

Zobacz rysunek 4. Numery na rysunku odpowiadają numerom sygnałów na liście.

Poczta służbowaOd:Wsparcie systemu<wsparcie@system-dotacji.example-mail.com>Temat:PILNE: konto wygasa dziś o 15:00Szanowny Użytkowniku,Twoje konto w systemie do wniosków wygaśnie dziś.Potwierdź dane, aby zachować dostęp do projektu.Zaloguj się i potwierdźhttp://konto-systemu.example/x8k2Pozdrawiamy, Zespół WsparciaInstrukcja_logowania.zip12345ĆWICZENIEwiadomość fikcyjna
Rysunek 4. Przykład fałszywego e-maila (fikcyjny). Pięć sygnałów widać już na pierwszy rzut oka.

7 sygnałów ostrzegawczych

  1. 1
    Dziwny adres nadawcyNazwa się zgadza, ale adres po „@” jest obcy.
  2. 2
    Pośpiech i groźba„Pilne”, „dziś”, „wygaśnie”. Presja ma wyłączyć myślenie.
  3. 3
    Ogólne powitanieKto cię zna, pisze po imieniu lub nazwie projektu, a nie „Szanowny Użytkowniku”.
  4. 4
    Link prowadzi gdzie indziejPrzytrzymaj palec na linku. Adres strony nie pasuje do nadawcy.
  5. 5
    Niespodziewany załącznikPlik .zip, .exe albo „faktura”, na którą nie czekasz.
  6. 6
    Prośba o hasło lub kodNikt z instytucji ani z jednostki nie poprosi o hasło mailem.
  7. 7
    Coś się nie zgadzaBłędy językowe, nietypowa godzina, inny styl niż zwykle.
Co robisz
  • Sprawdzasz cały adres nadawcy, nie tylko nazwę.
  • Przytrzymujesz palec na linku i czytasz adres strony.
  • Do systemu instytucji wchodzisz z własnej zakładki.
  • Podejrzaną wiadomość zgłaszasz zgodnie z zasadami jednostki.
Czego nie robisz
  • Nie klikasz linków z nieoczekiwanych wiadomości.
  • Nie otwierasz plików .zip i .exe, na które nie czekasz.
  • Nie odpisujesz z pytaniem, czy wiadomość jest prawdziwa.
Dlaczego: Jedno kliknięcie może otworzyć oszustowi pocztę z danymi wielu osób.
Zasada

Sprawdzasz innym kanałem. Gdy wiadomość prosi o kliknięcie, dane albo pieniądze, dzwonisz na numer, który znasz. Nie na numer z wiadomości.

2.3Fałszywe telefony (vishing) i SMS-y (smishing)

Vishing (czytaj: wiszing) to oszustwo przez telefon. Smishing to oszustwo przez SMS. Rozmówca podaje się za Agencję Dotacji, kontrolera, bank, sąd, policję, kuriera lub dyrektora.

Po czym poznasz

Co robisz
  • Mówisz: „Oddzwonię”. Kończysz rozmowę.
  • Numer instytucji bierzesz z umowy albo z jej oficjalnej strony.
  • Próbę wyłudzenia zgłaszasz, nawet gdy nic nie podałeś.
Czego nie robisz
  • Nie oddzwaniasz na numer podany przez rozmówcę.
  • Nie klikasz linków w SMS-ach o dopłatach i blokadach.
Dlaczego: Numery umów i nazwy projektów bywają jawne, więc oszust łatwo udaje, że cię zna.
Dostajeszprośbęmail, SMSlub telefon1Zatrzymujeszsięnic nie klikasznie podajesz danych2Znajdujeszznany numerumowa, stronakontakt z karty3Dzwoniszi pytaszsprawdzaszprośbę4Zgłaszaszjeśli to oszustosoba z kartystanowiskowej5
Rysunek 5. Schemat „drugiego kanału”: każda nietypowa prośba jest sprawdzana inną drogą, niż przyszła.
Zapamiętaj

Pośpiech to narzędzie oszusta. Im bardziej wiadomość lub rozmówca cię pogania, tym wolniej działaj.

2.4Podszywanie się pod organizację, partnera i przełożonego

Oszust pisze jako prezes organizacji, partner albo twój dyrektor. Prosi o coś pilnego i nietypowego. Na przykład o zmianę rachunku, listę uczestników albo przelew poza procedurą.

Po czym poznasz

Zobacz rysunek 6. Prezes organizacji „zmienia rachunek”.

Co robisz
  • Potwierdzasz prośbę telefonicznie, na znany ci numer.
  • Zmiany rachunku zgłaszasz osobie odpowiedzialnej za płatności.
  • Nietypową prośbę zgłaszasz kierownikowi.
Czego nie robisz
  • Nie wykonujesz przelewów ani zmian „na słowo”.
  • Nie wysyłasz danych uczestników na prywatne adresy, nawet przełożonego.
Dlaczego: Jeden fałszywy przelew to pieniądze, których uczestnicy projektu nie zobaczą.
Stowarzyszenie PrzykładoweWiadomość do referenta ds. dotacjiOd: prezes@stowarzyszenie-przykladowe.example-org.comSzanowni Państwo, informujemy o zmianie rachunkubankowego organizacji. Proszę o pilne zaksięgowanietranszy dotacji na nowy rachunek jeszcze dziś.Nie dzwońcie, jestem poza biurem.Nowy rachunek:PL 00 0000 0000 0000 0000 0000 0000Potwierdzenie_zmiany.pdf.exeĆWICZENIEwiadomość fikcyjna12345
Rysunek 6. Fikcyjna prośba o zmianę rachunku – pięć sygnałów oszustwa.
  1. 1
    Adres w obcej domenieWygląda jak adres organizacji, ale kończy się inaczej niż w umowie.
  2. 2
    Pilność„Jeszcze dziś” ma cię zmusić do działania bez sprawdzenia.
  3. 3
    Zakaz dzwonieniaOszust boi się rozmowy, bo wtedy wyjdzie na jaw.
  4. 4
    Nowy rachunek w treściZmiany rachunku nigdy nie przyjmuje się z samego maila.
  5. 5
    Załącznik .pdf.exeTo program podszywający się pod dokument.

2.5Hasła i logowanie dwuetapowe

Hasło to klucz do konta w aplikacji konkursowej i do systemu instytucji. Logowanie dwuetapowe to drugi zamek: kod z SMS-a lub z aplikacji.

Po czym poznasz

Co robisz
  • Tworzysz hasło z trzech lub czterech przypadkowych słów, np. „kubek-zegar-las-niebo”.
  • Do każdego systemu masz inne hasło.
  • Zmieniasz hasło od razu, gdy ktoś mógł je poznać.
  • Kod wpisujesz tylko wtedy, gdy sam się logujesz.
Czego nie robisz
  • Nie podajesz hasła ani kodu nikomu. Także informatykowi i przełożonemu.
  • Nie używasz wspólnego konta zespołu projektowego.
  • Nie zapisujesz hasła na karteczce przy monitorze.
Dlaczego: Kto zna twoje hasło, działa w systemie jako ty.

2.6Załączniki, linki, kody QR i pendrive’y

Każdy z nich może przenieść złośliwy program. Kod QR to ukryty link. W projektach dostajesz oferty, ankiety i skany od wielu osób.

Po czym poznasz

Co robisz
  • Nietypowy załącznik zgłaszasz. Nadawcę sprawdzasz telefonicznie.
  • Adres strony wpisujesz sam.
  • Obcy pendrive oddajesz osobie z pomocy IT.
Czego nie robisz
  • Nie skanujesz kodów QR z przypadkowych kartek.
  • Nie podłączasz obcych pendrive’ów do sprzętu służbowego.
Dlaczego: Złośliwy program z jednego pliku może zablokować dane całej jednostki.

2.7Blokada danych dla okupu (ransomware)

Ransomware (czytaj: rensomłer) to program, który szyfruje pliki. Potem przestępca żąda okupu za ich odblokowanie. Atakuje często tuż przed terminem rozliczenia.

Po czym poznasz

Co robisz
  • Odłączasz sprzęt od internetu: wyłączasz Wi-Fi albo wyjmujesz kabel.
  • Nie wyłączasz komputera, chyba że każe tak pomoc IT.
  • Od razu dzwonisz pod numer z karty stanowiskowej.
Czego nie robisz
  • Nie płacisz i nie piszesz do przestępców.
  • Nie próbujesz sam „naprawić” komputera.
Dlaczego: Szybkie odcięcie sieci chroni dane innych pracowników i uczestników.
Zasada

Hasło i kod są tylko twoje. Nie podajesz ich nikomu, także informatykowi. Kto zna twoje hasło, działa w systemie jako ty.

2.8Telefon służbowy, komunikatory i zdjęcia

W projektach łatwo o „grupę na komunikatorze” z partnerami i uczestnikami. To wygodne. Ale jednostka nie ma nad taką grupą żadnej kontroli.

Co robisz
  • Z uczestnikami i partnerami rozmawiasz z telefonu służbowego.
  • Zdjęcia dokumentów robisz tylko telefonem służbowym i tylko, gdy to konieczne.
  • Zdjęcia przenosisz do systemu i usuwasz z telefonu najpóźniej następnego dnia roboczego.
  • Masz włączoną blokadę ekranu z kodem.
Czego nie robisz
  • Nie wysyłasz list uczestników prywatnymi komunikatorami.
  • Nie zakładasz grup z uczestnikami na prywatnych kontach.
  • Nie podajesz uczestnikom prywatnego numeru.
Dlaczego: Zdjęcie w prywatnym telefonie wymyka się spod kontroli jednostki.

2.9Sztuczna inteligencja i podrobiony głos

Czaty AI (programy, które piszą teksty na polecenie) są wygodne. Wszystko, co do nich wkleisz, trafia do zewnętrznej firmy. Przestępcy używają też AI do podrabiania głosu i obrazu.

Po czym poznasz

Co robisz
  • Do publicznych czatów AI wklejasz tylko tekst bez danych ludzi.
  • Korzystasz z narzędzi AI zatwierdzonych przez jednostkę.
  • Nietypową prośbę „szefa” sprawdzasz, dzwoniąc na znany numer.
Czego nie robisz
  • Nie wklejasz do czatów AI list uczestników, ofert ani opisów sytuacji osób.
  • Nie uznajesz usunięcia nazwiska za wystarczające. Szczegóły też wskazują człowieka.
Dlaczego: Raz wklejonego tekstu nie wycofasz z cudzego serwera.

2.10Praca poza biurem: Wi-Fi, ekran, laptop w drodze

Kontrola w siedzibie organizacji, wydarzenie w terenie, szkolenie w innym mieście. Pracujesz tam, gdzie nie kontrolujesz otoczenia. Pociąg, kawiarnia i hol hotelu to miejsca publiczne.

Co robisz
  • Korzystasz z internetu w telefonie lub laptopie służbowym.
  • Ekran trzymasz tak, by nikt obcy go nie widział.
  • Blokujesz sprzęt, gdy odkładasz go choćby na chwilę.
Czego nie robisz
  • Nie łączysz sprzętu służbowego z publicznym Wi-Fi.
  • Nie czytasz dokumentów w pociągu i w autobusie.
  • Nie zostawiasz laptopa ani teczki w samochodzie.
Dlaczego: W miejscu publicznym każdy może zobaczyć ekran albo podsłuchać połączenie.
Dla zainteresowanych

Takie oszustwo nazywa się phishingiem – od angielskiego „łowienia”. Gdy dotyczy SMS-ów, mówi się o smishingu, a przy telefonach o vishingu. Mechanizm jest ten sam: zaufanie plus pośpiech.

Moje notatki z tematu

Która z opisanych sztuczek najbardziej pasuje do mojej pracy?

Kto w moim otoczeniu mógłby się na nią nabrać i jak mu o tym powiem?