Zagrożenia cyfrowe w mojej pracy
Ten moduł pokazuje, jak oszuści docierają do nauczyciela. Dla każdego zagrożenia dowiesz się, co zrobić w 10 sekund.
2.1Kto atakuje szkołę i po co
Atakujący chcą pieniędzy i informacji. Szkoła ma jedno i drugie.
Dane dzieci i rodzin można sprzedać albo użyć do oszustwa. Dziennik i dokumenty można zablokować i żądać okupu. Szkoła pracuje na wielu komputerach, często wspólnych. Dlatego jest łatwym celem.
Atakujący rzadko łamią zabezpieczenia. Zwykle proszą człowieka, by sam otworzył drzwi. Często udają kogoś, komu ufasz: dziennik, dyrektora, rodzica, kuratorium, serwis. Dlatego ty jesteś ważniejsza lub ważniejszy niż najlepszy program.
W szkole jest jeszcze jedno źródło ryzyka: uczniowie. Ciekawi, sprytni, czasem złośliwi. Podejrzą hasło, zrobią zdjęcie ekranu, wejdą na twoje konto, gdy wyjdziesz.
Prośba o hasło, kod, dane uczniów lub pieniądze to sygnał do sprawdzenia. Dlaczego? Bo atak zaczyna się od prośby, nie od włamania.
2.2Fałszywa wiadomość „z dziennika”
Phishing to wiadomość, która udaje kogoś zaufanego. Chce, żebyś kliknęła, otworzyła plik albo podała hasło.
W szkole oszuści udają najczęściej dziennik elektroniczny, kuratorium, organ prowadzący, wydawnictwo, kuriera albo rodzica. Podrabiają też stronę logowania do dziennika.
Zobacz rysunek 5. Wiadomość straszy, że hasło wygasa. Na rysunku widać pięć sygnałów oszustwa.
- 1Adres nadawcyDomena zawiera słowo „pilne”. Dziennik nie pisze z takiego adresu.
- 2Termin „dziś o 15:00”Pośpiech ma sprawić, że nie sprawdzisz wiadomości.
- 3Ogólne powitanie„Szanowny Użytkowniku” zamiast twojego imienia.
- 4Link i prośba o stare hasłoPrawdziwy dziennik nie prosi o hasło w wiadomości. Hasło zmieniasz tylko w samym dzienniku.
- 5Załącznik .exePlik wykonywalny w poczcie to prawie zawsze wirus.
Siedem sygnałów fałszywej wiadomości
| Nr | Sygnał | Co robisz |
|---|---|---|
| 1 | Obcy adres nadawcy | Nazwa wygląda znajomo, ale adres jest inny. Sprawdź część po znaku @. |
| 2 | Pośpiech i presja | „Pilne”, „dziś”, „stracisz oceny” mają wyłączyć ostrożność. |
| 3 | Ogólne powitanie | „Szanowny Użytkowniku” zamiast imienia. Szkoła zna cię z imienia. |
| 4 | Prośba o hasło lub kod | Prawdziwy serwis nie prosi o hasło w wiadomości. |
| 5 | Podejrzany link | Napis mówi jedno, adres pod nim drugie. Najedź kursorem i przeczytaj. |
| 6 | Nietypowy załącznik | Plik .exe, .zip lub „praca domowa” z prośbą o włączenie edycji może zawierać wirusa. |
| 7 | Dziwny styl | Błędy i inny ton niż zwykle. Oszuści piszą w pośpiechu. |
Nie klikasz, nie otwierasz, nie odpisujesz. Zgłaszasz. Dlaczego? Jedno kliknięcie może zablokować dziennik całej szkoły.
Zgłoszenie przekazujesz pod: bezpośredni przełożony albo osoba wskazana w procedurze zgłaszania incydentów. Wiadomości nie usuwasz, bo informatyk potrzebuje śladu. Hasło do dziennika zmieniasz zawsze w samym dzienniku – wpisujesz jego adres ręcznie, nie z linku.
2.3Telefon i SMS: drugi kanał
Oszuści dzwonią i piszą SMS-y. Udają rodzica, policję, kuratorium, serwis dziennika albo dyrektora. Każdy ma pilną historię.
Dzwoni „ojciec ucznia” z nowego numeru i pyta o oceny? Dzwoni „policjant” i pyta o adres? Głos w telefonie niczego nie dowodzi. Technika potrafi dziś podrobić nawet znany głos.
Przy każdej podejrzanej prośbie stosujesz drugi kanał. To inna droga sprawdzenia: dzwonisz sam na numer z dziennika albo z listy szkoły. Rysunek 7 pokazuje cztery kroki.
Prośba przez telefon? Rozłącz się i oddzwoń na numer, który znasz. Dlaczego? Numer dzwoniącego można podrobić. Numeru z dziennika nie.
2.4„Dyrektor” prosi pilnie
Oszust pisze lub dzwoni jako dyrektor albo wicedyrektor. Prosi o coś pilnego i dyskretnego:
- „Kup karty podarunkowe dla nauczycieli, oddam jutro.”
- „Prześlij mi listę uczniów z adresami i numerami PESEL.”
- „Podaj mi swoje hasło do dziennika, muszę coś poprawić.”
Zobacz rysunek 6. Tak wygląda SMS „od dyrektora”.
- 1Nieznany numerDyrektor pisze ze swojego numeru. Nowy numer to sygnał.
- 2„Nie mogę rozmawiać”Oszust nie chce, żebyś zadzwoniła. Rozmowa by go zdradziła.
- 3Karty podarunkowe i kodyKodów z kart nie da się odzyskać. To ulubiona metoda oszustów.
- 4„Nikomu nie mów”Tajemnica odcina cię od pomocy. Uczciwy przełożony jej nie wymaga.
Prawdziwy dyrektor nie obrazi się, że sprawdzasz. Dzwonisz na jego znany numer albo idziesz do sekretariatu. Informatyk nigdy nie prosi o hasło. W razie wątpliwości dzwonisz: informatyk lub pomoc techniczna jednostki.
2.5Uczniowie, hasła i ekran
W sali pracujesz przy uczniach. Uczeń stoi za tobą, gdy logujesz się do dziennika. Uczeń robi telefonem zdjęcie tablicy, na której wyświetlasz oceny. Uczeń siada do komputera, gdy wychodzisz na korytarz.
- Używasz długiego hasła, np. zdania, które pamiętasz.
- Włączasz drugi składnik logowania do dziennika, jeśli jest.
- Logujesz się tak, by nikt nie widział klawiatury.
- Przed wyświetleniem na tablicy zamykasz dziennik.
- Wylogowujesz się przed wyjściem z sali.
- Nie zapisujesz hasła na karteczce ani w zeszycie.
- Nie zapisujesz hasła w przeglądarce na komputerze w sali.
- Nie logujesz ucznia na swoje konto „żeby włączył prezentację”.
- Nie zostawiasz ucznia samego przy swoim komputerze.
Logowanie dwuetapowe to hasło plus kod z telefonu. Kod przekazany obcej osobie oddaje jej twoje konto. Gdy kod przychodzi, a ty się nie logujesz, zgłaszasz to od razu.
2.6Załączniki, kody QR i pendrive ucznia
E-mail „od rodzica” z załącznikiem „praca_domowa.docm”? Plik prosi, żebyś „włączyła edycję”? To może być wirus. Otwierasz tylko pliki, których się spodziewasz, od znanej osoby.
- Link: najedź kursorem i przeczytaj adres. Nie klikaj, jeśli adres jest obcy.
- Kod QR: na plakacie „konkursu dla nauczycieli” może prowadzić na fałszywą stronę. Nie skanujesz nieznanych kodów telefonem, na którym masz pocztę służbową.
- Pendrive ucznia „z prezentacją”: nie wkładasz do komputera w sali. Prosisz ucznia o przesłanie pliku przez platformę szkoły.
2.7Okup za dane (ransomware)
Ransomware to program, który szyfruje pliki i żąda okupu. W szkole oznacza to brak dziennika, planu lekcji i dokumentów.
Zobacz rysunek 8. Ekran z żądaniem okupu wygląda dramatycznie, ale ty robisz tylko cztery rzeczy.
- Odłączasz kabel sieciowy lub wyłączasz Wi-Fi.
- Zostawiasz komputer włączony.
- Dzwonisz pod bezpośredni przełożony albo osoba wskazana w procedurze zgłaszania incydentów i informatyk lub pomoc techniczna jednostki.
- Lekcję prowadzisz dalej, frekwencję zapisujesz na karcie zastępczej.
- Nie wyłączasz komputera.
- Nie płacisz okupu.
- Nie piszesz do oszustów.
2.8Telefon prywatny, chmura i komunikatory
Dane uczniów trzymasz w dzienniku i w zasobach szkoły. Prywatny telefon, prywatna chmura i komunikator zostawiają kopie tam, gdzie szkoła ich nie kontroluje.
- Z rodzicami piszesz przez dziennik albo pocztę służbową.
- Zdjęcia z telefonu przenosisz do zasobów szkoły i kasujesz z telefonu.
- Wyłączasz kopię zdjęć do prywatnej chmury, jeśli robisz zdjęcia w pracy.
- Nie dołączasz do grup klasowych rodziców na komunikatorach.
- Nie fotografujesz list uczniów ani dokumentów prywatnym telefonem.
- Nie trzymasz ocen i uwag w prywatnym zeszycie czy pliku.
2.9Sztuczna inteligencja i podrobiony głos
Publiczne narzędzia AI przyjmują wklejony tekst. Ten tekst opuszcza szkołę i nie wiesz, gdzie trafi.
Kusi, żeby AI napisała charakterystykę ucznia do świadectwa, opinię do poradni albo streściła orzeczenie. Nie wklejasz do niej danych ucznia, także bez nazwiska. Klasa, wiek, choroba i miejscowość razem wskazują dziecko.
Możesz użyć AI do pracy bez danych: przykładowe zadania, plan lekcji, pomysły na zajęcia. Narzędzie AI z kontem uczniów to nowa aplikacja – zgłaszasz ją przed użyciem (moduł 4, czynność 6).
Technika potrafi też podrobić głos i wiadomość głosową. Nagranie „rodzica”, który prosi o zmianę numeru telefonu w dzienniku, niczego nie dowodzi. Zasada jest ta sama: drugi kanał.
Nie wklejasz danych ucznia do publicznych narzędzi AI. Dlaczego? Tego, co wyszło poza szkołę, nie da się cofnąć.
2.10Praca w domu
Sprawdzasz prace wieczorem. Piszesz opinię w weekend. Logujesz się do dziennika z domu.
- Do dziennika logujesz się na swoim urządzeniu, z drugim składnikiem, i wylogowujesz się po pracy.
- Domowy komputer ma osobne konto dla ciebie, z hasłem. Dzieci nie korzystają z twojego konta.
- Dokumenty o uczniach zapisujesz w zasobach szkoły, nie na domowym dysku.
- Nie łączysz się z publicznym Wi-Fi, gdy pracujesz na danych uczniów.
15 fiszek do powtórki
Zakryj odpowiedź i powiedz ją na głos. Na platformie odwracasz karty kliknięciem.
Atakujący proszą, a ty sprawdzasz. Drugi kanał i wylogowanie to twoja najlepsza obrona.
- Jaka podejrzana wiadomość lub telefon zdarzyły się ostatnio w mojej szkole?
- Na jaki znany numer oddzwonię, gdy ktoś poprosi o dane uczniów?