Krok 2 · Zrozum
Jak oszuści działają wobec jednostki, firmy i seniorów
Oszuści wiedzą, że regularnie płacisz firmie i że seniorzy łatwo wierzą w telefon od „bliskiego”. Tutaj zobaczysz, jak rozpoznać fałszywą zmianę numeru konta, telefon „od wnuczka” i fałszywą fakturę, i co robisz krok po kroku. Wszystko, o co zapyta quiz po tej lekcji, jest wyjaśnione poniżej.
AFałszywa zmiana numeru konta firmy („oszustwo na fakturę”)
Przychodzi e-mail: „Od dziś płatności na nowy rachunek, inaczej wstrzymamy usługi”. Wygląda jak od firmy, z którą współpracujesz. Jeśli zapłacisz oszustowi, pieniędzy często nie odzyskasz. Poniżej pięć sygnałów z rysunku w poradniku.
| Sygnał | Co sprawdzasz | Dlaczego to ważne |
|---|
| Obca domena nadawcy | Część po „@” porównujesz z adresem w umowie | Nazwa firmy brzmi znajomo, ale domena jest obca |
| Pośpiech i groźba („do jutra”, „wstrzymamy usługi”) | Czy ktoś każe działać bez sprawdzenia | Presja ma zastąpić myślenie |
| Ogólne powitanie | Czy podaje numer umowy i zwraca się do konkretnej osoby | Stała firma zna Twoją jednostkę |
| Zmiana rachunku i obcy link | Czy numer konta różni się od umowy | To najczęstsze oszustwo „na fakturę” |
| Załącznik .zip z nowym rachunkiem | Czy numer konta przychodzi w spakowanym pliku | Nowy numer konta nie przychodzi w spakowanym pliku od nieznanego nadawcy |
Co robisz, gdy e-mail prosi o płatności na nowy rachunek firmy
- Niczego nie klikaj i nie przekazuj numeru do księgowości. Przekazanie to pierwszy krok do przelewu.
- Nie odpisuj na ten e-mail — odpowiedź potwierdza oszustowi, że adres działa, i wywołuje kolejne wiadomości.
- Znajdź numer telefonu w umowie (nie w wiadomości) i zadzwoń do firmy z pytaniem, czy zmieniała rachunek. To „drugi kanał”.
- Zgłoś wiadomość do bezpośredni przełożony albo osoba wskazana w procedurze zgłaszania incydentów w czasie: niezwłocznie, najpóźniej w ciągu 1 godziny. Dlaczego: inne osoby w jednostce mogły dostać taką samą wiadomość.
- Do czasu potwierdzenia płacisz na dotychczasowy rachunek z umowy — nie wstrzymujesz płatności „z ostrożności”, bo kontakt z firmą wyjaśni sprawę w jedną rozmowę.
Zasada
Zmianę numeru konta zawsze potwierdzasz telefonicznie, na numer z umowy. Dlaczego: e-mail, SMS i faktura mogą być podrobione, a głos prawdziwej firmy — nie. Dotyczy to wszystkich zmian, także gdy nadawca „bardzo się spieszy”.
BTelefon „od wnuczka” — senior chce wypłacić pieniądze
Podczas wizyty senior mówi, że rano zadzwonił „wnuczek”: miał wypadek i potrzebuje 8 000 zł. Po pieniądze przyjdzie „kolega”. To znane oszustwo — osoby starsze nie są rzadziej oszukiwane, tylko częściej celowo wybierane, bo oszust wzbudza strach i każe działać szybko. Zdanie „seniorzy rzadko padają ofiarą oszustw telefonicznych” jest fałszywe.
Robisz
- zatrzymujesz seniora, zanim pójdzie do banku — wypłacona gotówka jest praktycznie nie do odzyskania
- tłumaczysz, że to znany schemat — senior przestaje się bać, gdy wie, że nie jest sam
- proponujesz telefon do prawdziwego wnuczka na jego znany numer — rozmowa kończy oszustwo w minutę
- zgłaszasz kierownikowi — ostrzeżenie pozwoli uchronić innych podopiecznych
Nie robisz
- nie mówisz „to Pana pieniądze i Pana sprawa” — senior zostaje z oszustem sam
- nie mówisz „uważaj na oszustów” i nie wychodzisz — ogólna uwaga nie zatrzyma kogoś, kto się boi
- nie dopytujesz oszusta ani nie oddzwaniasz na numer z połączenia — to jego numer
Zasada
Strach i pośpiech to sygnał oszustwa. Dlaczego: prawdziwy bliski nie każe wypłacać gotówki dla „kolegi” ani zachować tajemnicy. Pomóż seniorowi zadzwonić na znany numer, zanim cokolwiek zrobi.
CZwykły e-mail a zabezpieczona paczka
Zdanie „zwykły e-mail jest równie bezpieczny jak zabezpieczona paczka” jest fałszywe. Dane podopiecznych przekazujesz tylko zabezpieczoną paczką albo w narzędziu jednostki.
Dlaczego nie wystarczy „zwykły e-mail”
Zwykły e-mail jest jak kartka bez koperty: może trafić na zły adres, a każdy, kto go przechwyci po drodze, przeczyta treść. Zabezpieczona paczka to koperta z zamkiem — bez hasła nikt jej nie otworzy. Hasło przekazujesz innym kanałem (telefonem lub SMS-em), nigdy w tym samym e-mailu.
DFaktura z linkiem „zobacz fakturę”
Dostajesz e-mail od firmy: „Zobacz fakturę” z linkiem, a na żadną fakturę nie czekasz. Nie klikasz, sprawdzasz fakturę z umową i dzwonisz do firmy na numer z umowy. Link może prowadzić do strony wyłudzającej hasło, a samo otwarcie może zainfekować komputer.
Zasada
Nie klikasz linku w fakturze, na którą nie czekasz. Dlaczego: strona za linkiem może wyłudzić hasło do poczty lub systemu, a fakturę możesz sprawdzić bez klikania — porównaj ją z umową i zadzwoń do firmy.
ETelefon „z ośrodka” z prośbą o szczegóły choroby podopiecznego
Dzwoni osoba, która mówi, że jest „z ośrodka”, i prosi o szczegóły choroby podopiecznego. Mówisz, że oddzwonisz na znany numer — z listy kontaktów jednostki, nie z połączenia. Szczegółów choroby nie podajesz przez telefon osobie, której nie sprawdziłeś; oszust zna imiona i wywołuje strach.
Zasada
Szczegóły zdrowia podopiecznego przekazujesz tylko osobie, którą sprawdziłeś. Dlaczego: dane o zdrowiu to dane szczególne (art. 9 RODO), a oszust, który zna imiona, brzmi wiarygodnie i buduje presję.
Krok 3 · Ćwicz
Sprawdź, czy już wiesz
Ćwiczenie 1. Przychodzi e-mail „od firmy usługowej” z nowym numerem rachunku w załączonym pliku .zip. Co robisz?
Przekazuję numer do księgowości, żeby nie wstrzymali usług.
Niczego nie klikam. Dzwonię do firmy na numer z umowy i zgłaszam wiadomość.
Odpisuję z prośbą o potwierdzenie zmiany.
Ćwiczenie 2. Które sygnały wskazują fałszywą wiadomość od firmy?Przy każdej informacji wybierz jedną odpowiedź.
Domena po „@” różni się od adresu w umowie
„Zapłać do jutra, inaczej wstrzymamy usługi”
Numer umowy i imię osoby, z którą współpracujesz, zgodne z Twoimi danymi
Nowy rachunek w załączonym pliku .zip
Ćwiczenie 3. Ułóż kroki, gdy senior chce wypłacić pieniądze dla „wnuczka”.Klikaj kolejno.
- Proponujesz telefon do prawdziwego wnuczka na jego znany numer
- Zatrzymujesz seniora, zanim pójdzie do banku
- Zgłaszasz kierownikowi
- Tłumaczysz, że to znane oszustwo
Ćwiczenie 4. Opis dnia. Kliknij błędy.
Rano sprawdziłem, czy numer konta w e-mailu zgadza się z umową. Zgadzał się, więc zadzwoniłem do firmy tylko „dla porządku”. Potem dostałem faktury z linkiem „zobacz fakturę” i kliknąłem, bo byłem ciekaw. Po południu telefon „z ośrodka” poprosił o szczegóły choroby podopiecznego i podałem je od razu.
Ćwiczenie 5. Zaznacz, co zrobisz przy następnej zmianie numeru konta.
- Zadzwonię na numer z umowy, nie z wiadomości.
- Nie przekażę numeru do księgowości przed potwierdzeniem.
- Zgłoszę wiadomość do kontaktu ds. incydentów.
